Một số kinh nghiệm “Nâng cao kỹ năng tổ chức sinh hoạt chuyên môn cấp trường”

           Công tác sinh hoạt chuyên môn ở trường Tiểu học có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường. Mục đích chính của các buổi sinh hoạt chuyên môn là:

        + Để nâng cao năng lực quản lí và năng lực chuyên môn cho GV và CBQL.

       +  Giúp cho CBQL, GV biết chủ động lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học trong mỗi môn học và các chuyên đề tích hợp, liên môn phù hợp với việc tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh.

      +  Đổi mới nhận thức về mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng dạy học tích cực, hướng vào hoạt động học của học sinh. Đảm bảo cơ hội học tập, góp phần phát triển năng lực cho mọi học sinh.

     + Bồi dưỡng giúp giáo viên nắm vững quan điểm, phương pháp, kĩ thuật dạy học, chủ động điều chỉnh nội dung SGK, tài liệu hướng dẫn học tập/hướng dẫn hoạt động giáo dục phù hợp với đối tượng học sinh, vùng miền và quá trình tổ chức hoạt động học tập;

    + Xây dựng và phát triển quan hệ đồng nghiệp thân thiện, tôn trọng theo hướng hợp tác, hỗ trợ và dân chủ; đảm bảo cơ hội phát triển chuyên môn cho mọi giáo viên.

          Để nâng cao chất lượng của các buổi sinh hoạt chuyên môn cấp trường đòi hỏi người tổ chức sinh hoạt chuyên môn phải có được những kỹ năng cơ bản và cần thiết. Người tổ chức điều hành sinh hoạt chuyên môn cấp trường cần xác định rõ nội dung chính, quy trình, cách thức thực hiện của từng buổi sinh hoạt chuyên môn cấp trường. Qua nhiều năm phụ trách công tác sinh hoạt chuyên môn ở trường tôi đã không ngừng nghiên cứu, học tập, bồi dưỡng và  rút ra những kinh nghiệm tổ chức sinh hoạt chuyên môn cấp trường đạt hiệu quả.

I. Tổ chức sinh hoạt chuyên môn cấp trường.

Sinh hoạt chuyên môn cấp trường bao gồm: Sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề; sinh hoạt chuyên môn thường xuyên.

Dù tổ chức SHCM theo chuyên đề hay bồi dưỡng phương pháp dạy học đạt hiệu quả cũng tiến hành theo các bước như sau:

      Bước 1: Thảo luận việc xây dựng các chuyên đề dạy học (căn cứ vào chương trình, SGK hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng PPDH tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường). 

     Bước 2: Xây dựng kế hoạch và chuẩn bị bài dạy; tổ chức dạy học và dự giờ; phân tích thảo luận và đánh giá bài dạy minh họa của giáo viên theo hướng phân tích hoạt động học tập của học sinh; cùng suy ngẫm và vận dụng để hướng dẫn hoạt động học tập của học sinh.

     Bước 3: Xây dựng kế hoạch kiểm tra đánh giá quá trình và kết quả học tập của học sinh; thảo luận và biên soạn các phiếu đánh giá, hồ sơ kiểm tra đánh giá học sinh; xây dựng các ma trận đề kiểm tra, đề kiểm tra; mô tả các câu hỏi và bài tập theo 4 mức độ nhận thức: nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

     Bước 4: Thảo luận trao đổi về SKKN

II. Quy trình tổ chức sinh hoạt chuyên môn.

   Để buổi sinh sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề hoặc bồi dưỡng thường xuyên về phương pháp đạt hiệu quả cần tổ chức theo quy trình như sau:
Bước 1: Công tác chuẩn bị : 

        Dự kiến nội dung công việc, tiến trình hoạt động, phương tiện cần cho hoạt động, giao cho ai làm, thời gian hoàn thành là bao lâu, trao đổi, kết nối thông tin như thế nào, TT/nhóm trưởng làm gì.
Bước 2: Điều hành buổi sinh hoạt chuyên môn theo chủ đề
       + Lựa chọn thời gian và tiến hành đúng thời gian đã chọn;
       + Người chủ trì nêu mục tiêu buổi SH, công bố chương trình, cách triển khai, định hướng thảo luận rõ ràng; nêu rõ nguyên tắc làm việc.
       + Các thành viên được phân công viết các chủ đề báo cáo nội dung.
       + Người chủ trì tổ chức cho các thành viên thảo luận (Người chủ trì phải biết khêu gợi các ý kiến phát biểu, biết chẻ nhỏ các vấn đề thảo luận, biết lắng nghe, tôn trọng các ý kiến phát biểu).
Bước 3: Kết thúc buổi sinh hoạt chuyên môn theo chủ đề
       + Kết thúc buổi sinh hoạt chuyên môn theo chủ để phải đưa ra được các kết luận cần thiết, phương hướng triển khai vận dụng kết quả của chủ đề trong thực tế giảng dạy.
          III. Cách thức thực hiện sinh hoạt chuyên môn dựa trên phân tích hoạt động học tập của học sinh:
1. Công tác chuẩn bị để đổi mới sinh hoạt chuyên môn
1.1. Nhiệm vụ của Hiệu trưởng, các phó hiệu trưởng
      - Thay đổi nhận thức, hành vi, giữ vai trò chủ động trong: việc tạo niềm tin cho giáo viên về những thay đổi tích cực của bản thâ trong các buổi dự giờ sinh hoạt chuyên môn.
     - Thường xuyên chỉ đạo tổ/ nhóm, chuyên môn dựa trên phân tích hoạt động học tập của học sinh. Tạo điều kiện về thời gian, CSVC cho các tổ, nhóm chuyên môn và giáo viên để triển khai công việc.
     - Thực sự coi sinh hoạt chuyên môn là nền tảng là biện pháp quan trọng để thay đổi chất lượng học tập của học sinh và văn hóa nhà trường.
     - Tìm hiểu đầy đủ thông tin, cách thức thực hiện mô hình sinh hoạt chuyên môn dựa trên phân tích hoạt động học tập của học sinh.
     - Tổ chức, giới thiệu mô hình sinh hoạt chuyên môn dựa trên hoạt động của học sinh. Có cơ chế động viên khen thưởng kịp thời các tổ nhóm chuyên môn tích cực đổi mới.
     - Xây dựng kế hoạch tổ chức sinh hoạt chuyên môn
1.2. Nhiệm vụ của tổ trưởng chuyên môn:
      - Chủ động xây dựng kế hoạch triển khai đổi mới SHCM dựa trên phân tích hoạt động học tập của học sinh.
      - Khuyến khích GV đăng kí dạy minh họa, yêu cầu tất cả GV cùng tham gia dự giờ, thảo luận và khuyến khích giáo viên vận dụng những điều đã học vào thực tế.
     - Tổ chức cho GV tham gia thiết kế, thảo luận về kế hoạch bài học (giáo án), tổ chức dạy minh họa, dự giờ, suy ngẫm, phân tích bài học trên cơ sở phân tích các hoạt động của học sinh, tổ chức họp rút kinh nghiệm để từ đó cải tiến phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, xây dựng thành bài học kinh nghiệm, áp dụng vào công việc hàng ngày.
1.3. Nhiệm vụ của giáo viên:
    - Tìm hiểu nội dung, cách thức thực hiện mô hình sinh hoạt chuyên môn dựa trên phân tích hoạt động học tập của học sinh.
    - Đăng kí nhóm tham gia thiết kế bài dạy minh họa, suy nghĩ tìm tòi, tích cực sáng tạo để xây dựng ý tưởng/nội dung, phương pháp mới để thiết kế bài học.
    - Học cách quan sát học sinh, ghi chép, lắng nghe, suy nghĩ.
    - Học cách lắng nghe và phản hồi mang tính xây dựng.
    - Tự rút kinh nghiệm cho bản thân.
   - Hình thành thói quen lắng nghe và chia sẻ ý kiến, xây dựng mối quan hệ đồng nghiệp thân thiện, công tác, hợp tác.
   - Xác định được mục tiêu SHCM là giúp mọi giáo viên có cơ hội học tập lẫn nhau. SHCM không phải là nơi GVG hỗ trợ GV yếu kinh nghiệm giảng dạy, rèn chất lượng học sinh, kỹ năng quan sát, ghi chép, hỗ trợ học sinh,...
   - Cùng nhau phân tích nguyên nhân, các mối quan hệ trong giờ học và tìm biện pháp cải thiện, nâng cao chất lượng dạy - học.
2. Các bước thực hiện một buổi sinh hoạt chuyên môn dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh:
2.1. Bước 1: Chuẩn bị nội dung bài dạy minh họa
   - GV tự nguyện đăng kí hoặc P.Hiệu trưởng/tổ trưởng phân công giáo viên dạy minh họa . GV dạy minh họa chuẩn bị bài dạy. Tổ CM tổ chức họp, thảo luận lấy ý kiến từ các GV trong tổ CM để cùng nhau thiết kế, trao đổi, đầu tư thời gian chuẩn bị bài học .
( Lưu ý: bài dạy minh họa phải thể hiện sự linh hoạt, sáng tạo, không phụ thuộc quá nhiều vào nội dung trong SGK, các quy trình, các bước dạy trong SGV; GV có thể lựa chọn các ngữ liệu gần gũi với các em để đạt MT bài học).
2.2. Bước 2: Tổ chức dạy minh họa - Dự giờ (khâu quan trọng nhất trong sinh hoạt CM)
a) Dạy minh họa
   - GV tiến hành dạy minh họa trên HS của lớp mình. Yêu cầu không được luyện tập trước khi dạy minh họa.
   - Chuẩn bị không gian, bàn ghế thuận tiện cho người dự dễ dàng quan sát các hoạt động học tập của học sinh.
   - Các hoạt động thiết kế đảm bảo thời lượng 1 tiết dạy minh họa không nên kéo dài quá so với quy định 1 tiết học.
b) Dự giờ
  - BGH và các GV trong trường cùng dự (số lượng GV dự không quá 25 người, đảm bảo học sinh có thể học bình thường).
  - Người dự giờ cần đứng vị trí thuận lợi để có thể quan sát được nét mặt, hành động, thao tác, sản phẩm của học sinh (đứng ở hai bên hoặc phía trước)
 - Người dự giờ cần vẽ sơ đồ chỗ ngồi, quan sát, nghe nhìn, suy nghĩ, ghi chép diễn biến hoạt động của học sinh trong giờ học hay những biểu hiện tâm lí của học sinh thể hiện trong các hoạt động/ tình huống cụ thể.
    - Người dự giờ có thể chụp ảnh, quay phim các hoạt động của học sinh.
    -Tập trung quan sát sự tương tác giữa học sinh - GV, HS- HS (thường xuyên đặt câu hỏi: học sinh học được cái gì? Học sinh có hứng thú không? Tại sao có? Tại sao không? Hoạt động nhóm có thực sự đảm bảo cơ hội cho tất cả học sinh tham gia ? có học sinh nào bị "bỏ quên" không?)
        - Có thể ghi chép, ghi âm câu hỏi của giáo viên, câu trả lời của HS, các biểu hiện trên nét mặt thi thực hiện nhiệm vụ, Kết quả sản phẩm…. Từ đó suy nghĩ, phân tích, tìm nguyên nhân và đưa ra các giải pháp tích cực hơn.
VD: Vì sao HS A và nhiều HS khác không trả lời được? HS không hiểu câu hỏi hay câu hỏi quá khó? Cần thay đổi câu hỏi như thế nào?
Vì sao HS B không tham gia hoạt động? chưa rõ nhiệm vụ hay nhiệm vụ quá khó? Làm thế nào để HS tham gia hoạt động này
Trong hoạt động thực hành chỉ có một số HS làm đúng, phần đông HS làm sai? Do đâu?
2.3. Bước 3. Thảo luận về giờ học
a) Địa điểm thảo luận:
- Đủ rộng, đủ chỗ ngồi, có các phương tiện hỗ trợ (máy chiếu, máy tính…)
- Sắp xếp bàn ghế để người tham gia thảo luận ngồi đối diện nhau
b) Tiến trình buổi thảo luận:
- Bước 1: Người chủ trì nêu mục đích buổi thảo luận.
- Bước 2: GV dạy minh họa đại diện nhóm thiết kế nêu mục tiêu cần đạt của bài học, những ý tưởng thay đổi về nội dung, phương pháp, đồ dùng dạy học để phù hợp với đối tượng học sinh, cảm nhận khi dạy bài học (hài lòng, băn khoăn, khó khăn….).
- Bước 3: Giáo viên dự giờ chia sẻ ý kiến về giờ học ( VD: những điều mình học được qua bài dạy minh họa; Tại sao HS A có biểu hiện khó khăn trong giờ học; nguyên nhân của những khó khăn; Bài học có gì mới, sáng tạo so với SGK, SGV; nội dung /hoạt động học tập có phù hợp với khả năng nhận thức của HS không? Các phương pháp, kỹ thuật dạy học có làm học sinh hứng thú mang lại hiệu quả không? Tại sao? Học sinh được quan tâm, hỗ trợ như thế nào? Học sinh có cơ hội liên hệ kiến thức đã biết để hình thành kiến thức mới như thế nào?)
Lưu ý: Khi thảo luận cần lưu ý 3 vấn đề
+ Mối quan hệ giữa GV - HS; giữa HS- HS.
+ HS học được gì qua hoạt động đó.
+ Hoạt động đó tác động đến quá trình lĩnh hội kiến thức, sự tham gia của học sinh như thế nào?
Trong điều hành thảo luận người chủ trì cần lắng nghe tích cực và khéo léo hướng buổi thảo luận đi đúng trọng tâm tập trung đi vào phân tích hoạt động học của học sinh để đạt mục đích, không để người dự mổ xẻ, phân tích, soi mói những hạn chế của người dạy minh họa.
Người góp ý cần căn cứ vào mục tiêu bài học để hiến kế đưa ra các giải pháp giúp người dạy khắc phục hạn chế và tự tìm ra các yếu tố tích cực xem mình đã học được gì qua bài học này.
      
Khi thảo luận cần đảm bảo các nguyên tắc trao đổi, chia sẻ như sau:

Nguyên tắc 1: Từ bỏ thói quen quan sát và đánh giá người dạy.

Nguyên tắc 2: Nội dung trao đổi tập trung vào hoạt động của học sinh.

Nguyên tắc 3: Lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt trong việc suy ngẫm bài học.

Nguyên tắc 4: Mỗi thành viên của tổ/nhóm chuyên môn đều có ý kiến riêng.

Nguyên tắc 5: Tuyệt đối không xếp loại giờ dạy minh hoạt trong nghiên cứu bài học. (1)

Sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học không đánh giá hoạt động dạy học mà là những phán đoán về những thực tế vừa xẩy ra trong giờ dạy vừa dự và từng xảy ra với bản thân để trao đổi, chia sẻ. Người dự phải bỏ thói quen quan sát, đánh giá người dạy thay vào đó là quan sát việc học của học sinh. Trong sinh hoạt đảm bảo tối đa người tham dự phải có ý kiến, đặc biệt là những người ít có ý kiến trong các sinh hoạt sinh chuyên môn, sinh hoạt tập thể thì được ưu tiên để trao đổi, chia sẻ.

Khi chia sẻ cần tỉ mỉ, cụ thể từ các dẫn liệu (minh chứng), khách quan. Người dự giờ phải có suy ngẫm sâu sắc về việc học của học sinh và các vấn đề liên quan, càng cụ thể, càng tỉ mỉ càng tốt điều này thể hiện được trách nhiệm và năng lực quan sát của người chia sẻ, không nên trao đổi kiểu chung chung như “Học sinh hoạt động tích cực, học nhóm tốt, đa số học sinh nắm được bài… một số em chưa tham gia học tập…”. Các nhận định đưa ra trên cơ sở khoa học, cụ thể; chú trọng so sánh nhận định với mục tiêu của bài học và mục đích lấy học sinh làm trung tâm.

Rất nên tránh cách nói: “Theo tôi phải làm thế này, thế kia…”, “Nếu tôi dạy bài này, tôi sẽ làm thế này, thế kia…”. Khi có sự khác biệt về góc nhìn của bài dạy cần trao đổi và phản biện để làm rõ trên cơ sở khoa học, hoặc xem lại clip để minh chứng, không đánh giá ý kiến người khác.

        IV. Tổng kết, giao nhiệm vụ.

          Sau khi buổi sinh hoạt chuyên môn kết thúc Người chủ trì cuộc họp sẽ tổng kết lại những nội dung quan trọng, hướng vận dụng linh hoạt phù hợp với từng lớp, từng giáo viên.

          Như vậy để tổ chức sinh hoạt chuyên môn chuyên đề cấp trường, hay sinh hoạt chuyên môn bồi dưỡng phương pháp cấp trường đạt hiệu quả thì người tổ chức cần xác định rõ mục đích, ý nghĩa, nội dung, nhiệm vụ, cách thức tổ chức của từng buổi sinh hoạt (Chuyên đề; bồi dưỡng phương pháp). Từ đó xây dựng kế hoạch cụ thể để giao nhiệm vụ cho từng thành viên. Khi đã chuẩn bị đầy đủ về nội dung, cách thức thực hiện, trang thiết bị dạy học,...thì chất lượng của buổi sinh hoạt chuyên môn sẽ đạt hiệu quả.

                                                                                                                                                                                                                     Người viết

                                                                                                                                                                                                                     Trần Thị Lụa

Bài viết liên quan